Емтихан сұрақтары

 

Жас ерекшеліктер физиологиясы және мектеп гигиенасы» пәніне кіріспе, әрі қысқаша шолу.

 Бұл пәннің педагогика және психология пәндерімен байланысы және оқу-тәрбие жұмысы кезіндегі маңызы туралы.

Жас физиологиясы педагогикалық барлық ғылымдардың теориялық негізін жасайды, әсіресе мектеп гигиенасының ғылыми негізін жасайды.

Мектеп гигиенасының оқушылар денсаулығын күшейту мен сақтау үшін маңызы ерекше, әрі дені сау қалыптасқан жастарды тәрбиелеудегі орны да бөлек.

Бұл пәндердің бір-бірімен байланыстары және даму сатыларына сипаттама.

Балалар мен жасөспірімдердің өсу мен даму жалпы заңдылықтары.

Организм және оның біртұтастығы. Организм мен қоршаған орта.

Нерв жүйесі мен ішкі секрециялық бездердің организмнің біртұтастығын қамтамасыз етудегі релі.

Организм қызметтерінің нейрогуморальдық реттелуі.

Гомеостаз және оның анықтаушы факторлары.

Организмнің даму этаптары. Дамудың гетерохрондылығы.

Дене шынығу көрсеткіштерінің жастық және жыныстық заңдылықтары.

Дене шынығуы — адам саулытының және тіршілік жағдайларының әлеуметтік көрсеткіші.

Дене пропорциясының онтогенездің әртүрлі кезеңдеріндегі өзгерістері.

Өмір тіршілік жағдайларының балалар мен жасөспірімдердің өсуіне, дамуына тигізетін әсерлері.

Антропометриялық зерттеулер нәтижелерінің оқушылар жасына қарай киімдерін.оқу және спорт құралдарын дұрыс анықтап білуге тигізетін іс жүзіндегі маңызы.

Нерв жүйесінің физиологиясы.

Нерв жүйесінің маңызы.

Нерв құрылымдарының морфологиясы.

Нерв жүйесінің ақпаратты қабылдау, өңдеу, өткізу, түрліше организм реакцияларын ұйымдастыру, психикалық қызметтерін атқару кездеріндегі рөлі.Нейронның құрылысы мен қасиеттері.

Тітіркену, ітіркендіргіш,  қозу,қозғыштық, тежелу ұғымдары.

Нерв талшығы және оның қасиеттері.

Нерв талшықтарының жас ерекшеліктері және олардың миелинденуі.

Нейрондар арасындағы байланыс.

Синапстар.

Орталық нерв жүйесіндегі (ОНЖ) қозудың берілу механизмі.

Нерв орталыгы және оның, касиеттері.

Рефлекс нерв әрекетінің, негізі. ОНЖ-дегі қозу мен тежелу және олардың өзара әрекеті.

Иррадация мен индукцияның балаларда жүру ерекшелігі және осы ерекшеліктерді балалар мен жасөспірімдерді оқыту мен тәрбиелеу жұмыстарында ескеру.

ОНЖ-нің, әртүрлі бөлімдерінің функционалдық маңызы.

Автономиялық нерв жүйесі.

Жоғары нерв әрекеті, олардың жас ерекшелікттері.

Шартты рефлекс туралы ілім.

Шартты рефлекстердің жасалу механизмдері.

Шартты және шартсыз рефлекстердің айырмашылығы.

Рефлекстердің жіктелуі.

Шартты рефлекторлық реакциялардың жасқа сай ерекшеліктері.

Олардың жасалу жылдамдықтары, мәні және шартты рефлекстердің тұрақтылығы. Бағдарлау рефлексі.

Шартты рефлекстің тежелуі.

Шартсыз тежелу.

Индукциялық (шектен тыс) тежелу және оның оқушыларда байқалу ерекшелігі. Тежелудің қорғаныстық сипаты.

Шартты тежелу және оның түрлері.

Шартты тежелудің балалардағы ерекшеліктері.

 Балалардағы шартгы тежелудің жасалуынын, ерекшелігі - тәрбиенің физиологиялық негізі.

Әр жастағы шартты рефлекс ерекшеліктері.

Кешенді тітіркендіргіштерге жасалатын шартты рефлекстердің жас ерекшеліктері, Жоғары қатардағы шартты рефлекстер. Еліктеу рефлекстері.

ОНЖ-ніқ интеграцшшаушылық қызметтері, ондағы мидың рөлі. Кері афферентацияның релі.

Функциональдық жүйе ұғымы.Ухтомскийдің доминанта туралы ілімі және оның оқушылардың танымдық әрекеттерін басқарудағы маңызы.

Жасқа сай доминанта тұрақтылығының артуы.

 Дииамикалық стереотип. - әдет және дағды негізі, әрі күн режимінің физиологиялық негізі. Оның қалыптасу механизмі және оқу мен тәрбие жұмысындағы маңызы. Сөздік тітіркендіргіштерге шартты рефлекстің пайда болуы.

 Баланың даму барысындағы сөздің сенсорлық және моторлық механизмінің тұрақтануы.

Сөз стереотиптерінің сөйлеу даму маңызы. Бірінші және екінші сигналдар (болмыстық) жүйелері. Олардың өзара әрекеттерінің жас ерекшеліктері.

Ес, эмоция және мотивация физиологиясы туралы.

Жоғары нерв әрекеті. Оның типтері, пластикалылыгы.

Оқушының ЖНӘ типтерін жеке жұмыс барысында ескеру. Сеченов И.М. пен Павлов И.П. - жоғары нерв әрекеті (ЖНӘ) туралы ілімнің негізін салушылар.

Сыртқы ақпаратты қабылдаудын, жүйелі ұйымдасуы.

Организмнің сенсорлық жүйесі.

Сенсорлық стимулдарының қарапайым белгілерін қабылдау, өмірдің алғашқы жылдарындағы сыртқы стимулдарды қабылдаудың күрделенуі.

Ерте балалық шақта сенсорлық қабылдаудың рөлі.

Көру анализаторы. Көздің құрылысы мен оптикалық қасиеті. Аккомодация. Көру өткірлігі.

Алыстан және жақыннан көрудің өзтерістері. Аккомодацияның жасқа сай өзтерісі. Кеністікті көрудің жас ерекшеліктері.

Әр түрлі жасіа жарықты және түрлі түсті сөзгіштік.

Балалар мен жасөспірімдердіқ көру қабілеттерін сақтау және оның бұзылмауына шара қолдану.

Есту анализаторы.

Құлақтың құрылысы мен акустикалық қасиеттері.

Есту анализаторының жас ерскшеліктері. Балалар мен жасөспірімдердегі есту қабілеттерін дамыту және оның бұ зылуына жол бермеу.

Жасөспірімдер эндокринологиясы.

Ішкі секрециялық бездер.

 Гормондар.

Гипоталамо-гитофизарлық жүйе, оның басқа ішкі секрециялық бездер қызметін реттеудегі рөлі.

Қалқанша, бүйрек үсті, ұйқы, жыныс бездері, олардың организм дамуы, есуі, жыныстық жетілуі процестеріндегі рөлі.

Жыныстық жетілу стадиялары, соңгы жыныстық белгілердің дамуы. Жыныстық жетілудің физиологиялық әлеуметтік екендігі туралы.

Адам қаңқасы.

 Буындардың құрылысы мен қызметтері.

 Қаңқа сүйектері. Қаңқаның қалыптасуы мен олардың иілістері. Қаңқаның функционалдық маңызы.

Тұлға және сымбатты тәрбиелеу. Бас, қол-аяқ, ми сауыты және бет сүйектерінің дамуы.

Ет жүйесі. Бұлшық еттің құрылысы мен қызметтері.

Әр түрлі жас кезеңдеріндегі ет массасы мен ет күші. Қозғалыс актілерінің дәлдігі мен жылдамдығының, төзімділігінің жас ерекшеліктері.

 Дене еңбегінің шамасына әр түрлі жастағы организм реакциясының ерекшеліктері. Әр түрлі жұмыстары кезіндегі шаршау және оның жас ерекшеліктері.

Қозғалыс дағдыларының дамуы, жасқа сай қозғалысты үйлестіреді жетілдіру. оқушылардың қозғалыс режимі, гиподинамия және гипокинезиямен күрес.

Дене бітімі. Дене бітімінің қалыптасуы. Оның бала мен жасөспірімдердің өсіп дамуындағы маңызы. Омыртқа жотасының деформацияларына қарсы амалдар.

Көкірек клеткасы және деформациясы.

Жалпақ табан. Тұру, жүру, отыру кезіндегі дене қалпын дұрыс ұстау.

 Дұрыс дене келбетін сақтаудағы және қалыптастырудағы жаттығудың, дене тәрбиесінің рөлі.

Партада дұрыс отыру. Мектеп жиһаздарына, шеберханаларына, класс бөлмесіне және оқу-тәрбие құрал-жабдықтарына қойылатын гигиеналық талаптар.

Организмнің ішкі ортасы — қан, тканаралық сұйықтық, лимфа.

Қан жүйесі, қанның жасалуы, оның тасымалдық және қорғаныстық функциялары.

 Қан ұюы. Қан топтары. Қан кұю.

Қан аздық және оның балалар мен жасөспірімдердегі болдырмаудың профилактикасы. Қанды тексеру -денсаулықтың бірден-бір басты диагностикалық көрсеткіші.

Жүректің құрылысы мен қызметтері. Жүрек етінің қасиеті. Жүрек қызметінің циклдері.

Қан айналудың жалпы сызбанұсқалары. Туа болатын жүрек ақаулары.

Қан және лимфа тамырлары. Әр түрлі жастағы жүрек жиырылуының жиілігі.

Пульс және оның сипаты. Жүректің минуттық жән.е систолалық көлемінің жасқа сай өзгерістері.

Гипотония және гипертония.

Жүрек-тамыр жүйесі. Оның жұмысының реттелуі және жас ерекшеліктері.

Жүрек-тамыр жүйесінің дене еңбегі іңамасына реакциясының жас срекшеліктері. Балалар мен жасөспірімдердің статикалық жұмысы кезіндегі гемодинамикалық көрсеткіштерінің өзтерісі.

Жүрек пен тамыр ауруларының профилактикасы. Жүрек пен тамыр жұмыстарына әсер ететін факторларды ескеру. Жүрек-тамыр жүйелерін жаттықтыру.

Балалық кезеңдегі тыныс органдарының құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктері. Мұрынның қосалкы қуыстары.

Тыныс козғалыстары. Тыныс жиілігі мен тереңдігі, өкпенің тіршілік сиымдылығы, тыныстың минуттық көлемі,газ алмасу және осы параметрлердің жас ерекшеліктері. Спирометрия. Тыныстың типтері. Тынысты ерікті реттеудің жас ерекшеліктері.

Қоршаған орта ауасының денсаулықты сақтаудағы рөлі және оқу бөлмелеріндегі ауаның сандық және сапалық тиісті мәндері.

Оқу бөлмелеріндегі ауаның физикалық және химиялық қасиеттерінің өзгерістері. Оқу бөлмелеріндегі, шеберханалардағы, оқу барысындағы газ алмасуға қойылатын гигиеналық талаптар және олардың физиологиялық негіздері.

Жасанды желдету (вентиляция).Мектептегі жылу және жылу беретін кұрал-жабдқтарға қойылатын гигиеналық талаптар

Ас қорыту органдарының құрылысы мен қызметі. Ауыз қуысындағы ас қорыту. Сілекей бездері. Ас қорытудағы ферменттердің рөлі.

Тістер. Тістің алмасуы. Кариесті - тіс қант-құртын болдырмау үшін күрес. Қарындағы ас қорыту.

Астың қорытылуындағы бауыр мен ұйқы безінің рөлі. Ішектің сіңіру және моторлық функциялары.

Қорғаныс ас қорыту рефлекстері. Ішек-қарын ауруларын болдырмау жолдары, профилактикасы.

Зат пен энергия алмасуы.

 Зат пен энергия алмасуы - организмнің тіршілік әрекеттерінің негізі.

Анаболизм, катаболизм. Зат алмасудағы ферменттердің рөлі.

Организмдегі зат алмасудың негізгі этаптары, Энергия алмасуының жас ерекшеліктері.

Бұлшық ет қызметін энергиямен камтамасыз ету.

Жасқа сай организмнің белокқа деген қажеттілігі. Әр түрлі жастағы май және көмір су алмасуларының ерекшеліктері.

Баланың өсуі мен дамуындағы судың, тұздың, микроэлементтердің, витаминдердің маңызы.

Тамақтық заттар, олардың құрамы және энергиялық бағалылығы.

Дұрыс тамақтанбауға байланысты туатын аурулар.

Рахит пен артык салмақ қосу да тамақтанудың бұзылу нәтижесі.

Гиповитаминозбен және авитаминозбен күресу, олардың профилактикасы.

Балалар мен жасөспірімдердің дұрыс тамақтануын ұйымдастыруға қойылатын гигиеналық талаптар.

Үйлесімді тамақтанудың өсудегі, дамудағы, денсаулықты нығайтудағы маңызы. Тамақтанудың нормасы. Тамақтанудың тәртібі мен реті.

Зәр шығару жүйесі.

 Бүйректің құрылысы мен қызметтері.

 Зәр шығару жүйесін аурудан сақтандырудағы жеке бастың гигиенасының рөлі.

Терінің құрылысы мен қызметі, жас ерекшелігі.

Терінің қорғаныш қызметі.

Дене температурасын тұрақты ұстаудағы терінің рөлі.

Теріге ерекше күтім жасау ережелері.

Шаш пен тырнақ гигиенасы.

Киімге және аяқ киімге қойылатын гигиеналық талаптар.